Προσαρμοστικότητα, δημιουργικότητα και ευελιξία συνθέτουν την πολύ-παραγοντική μέθοδο παρέμβασης που ακολουθείται στο Κέντρο «Εξέλιξη». Με την αξιοποίηση των πιο σύγχρονων μεθόδων παρέμβασης και με τη δημιουργία καινοτόμων μεθόδων παρέμβασης για μαθητές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στοχεύουμε στην καλύτερη δυνατή αντιμετώπιση των ελλειμμάτων των παιδιών/των εφήβων με ΕΕΑ.

Μια από τις μεθόδους που χρησιμοποιεί η Εργοθεραπεία είναι η Αισθητηριακή Ολοκλήρωση.

Αισθητηριακή Ολοκλήρωση είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να οργανώνει αισθητηριακές πληροφορίες για να τις χρησιμοποιεί με αποτελεσματικό τρόπο (Ayres,1972).

Η μέθοδος-θεραπεία της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης (Sensory Integration) είναι ευρέως γνωστή και αποτελεσματική και επιτυγχάνεται μέσω δραστηριοτήτων/παιχνιδιών που απολαμβάνουν και διασκεδάζουν τα παιδιά (κούνιες, πατίνια, τραμπολίνο, μπάλες, κ.α.). Σε ένα δομημένο και προστατευμένο περιβάλλον με κατάλληλο εξοπλισμό δίνονται αισθητηριακές πληροφορίες, ώστε να τις λάβει το παιδί και μέσω αυτού να έλθει η ολοκλήρωση. Όταν δεν υπάρχει επαρκής Αισθητηριακή Ολοκλήρωση, η δυσλειτουργία αυτή επηρεάζει τις δεξιότητες που απαιτούνται για την μάθηση, την κίνηση, την συναισθηματική ωριμότητα και κοινωνική συμπεριφορά, την διαχείριση άγχους, το παιχνίδι και κατ’ επέκταση το σχολείο.

Η μέθοδος της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης σε κάποιες περιπτώσεις θεωρείται αναγκαία και είναι αποτελεσματικότερη των άλλων θεραπειών. Είναι κατάλληλη από τον πρώτο μήνα ζωής του νεογνού και εφαρμόζεται σε περιπτώσεις όπως σε παιδιά με διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές συμπεριλαμβανομένου και του αυτισμού, διάσπαση ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα, δυσπραξία, ειδικές αναπτυξιακές και κινητικές δυσκολίες, ειδικές μαθησιακές δυσκολίες, διαταραχές ισορροπίας και προσανατολισμού, δυσλειτουργία αμφιτερόπλευρης ολοκλήρωσης και διαδοχής, κ.α.

Μέσω της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης που εφαρμόζεται στο τμήμα εργοθεραπείας, επιτυγχάνεται οργάνωση, συγκέντρωση, ρύθμιση της εγρήγορσης, ικανότητα μάθησης και αφημένων εννοιών, καθώς και ειδίκευση των εγκεφαλικών ημισφαιρίων και των πλευρών του σώματος.

Η Εκπαίδευση Καίριων Δεξιοτήτων (Pivotal Response Treatment®)βασίζεται στο ότι η συμπεριφορά εξαρτάται από «καίριες» ή ζωτικές συμπεριφορικές δεξιότητες. Κυρίως αναφέρεται αρχικά στην παρουσία Κινήτρου και την δυνατότητα να ανταποκρίνεται κάποιος σε πολλαπλά σήματα-cues. Η ανάπτυξη των δεξιοτήτων αυτών, θα έχει ως αποτέλεσμα «παράπλευρα κέρδη» σε άλλους συμπεριφορικούς τομείς επίσης, οι οποίοι δεν έτυχαν άμεσης επικέντρωσης κατά την παρέμβαση.

Το Pivotal Response Treatment αναγνωρίζεται διεθνώς ως μία από τις 4 επιστημονικά βασισμένες θεραπείες για τον αυτισμό (2011Volkmar Autism: Practical guide for parents, 2005, Richard Simpson – University of Kansas).

Στα πλαίσια των προγραμμάτων παρέμβασης και με συγκεκριμένη στοχοθεσία αξιοποιούνται λογισμικά με προγράμματα σχεδιασμένα και κατάλληλα για την ενίσχυση γνωστικών και συμπεριφορικών δεξιοτήτων . Οι νέες τεχνολογίες για να προσφέρουν τα μέγιστα στα παιδιά με ειδικές ανάγκες όπως και σε όλα τα παιδιά θα πρέπει να αξιοποιούνται προγραμματισμένα και στοχευμένα, η συνεχής χρήση του μόνο επιβαρυντική μπορεί να είναι για τη νοητική ανάπτυξη των παιδιών.

Ενδεικτικά αναφέρονται κάποια από τα εξειδικευμένα λογισμικά που χρησιμοποιούνται από τη θεραπευτική ομάδα του Κέντρου μας:

  • ΕΠΙΤΕΛΩ
  • «Υπέρ-δομή»
  • Ιδεοκατασκευές
  • Το σίντι-ρομ του Δυσαλέξη
  • Ακτίνες κ.α.

Είναι μία μέθοδος διδασκαλίας κοινωνικών δεξιοτήτων σε άτομα που ανήκουν στο φάσμα του αυτισμού ή παρουσιάζουν αναπτυξιακές διαταραχές . Πρόκειται για εξατομικευμένα κείμενα που προσφέρουν στο άτομο ακριβείς πληροφορίες για καταστάσεις και δεξιότητες που δυσκολεύουν το συγκεκριμένο άτομο. Οι Κοινωνικές Ιστορίες περιέχουν οπτικοποιημένο υλικό, για τη διευκόλυνση της κατανόησής του από το άτομο στο οποίο απευθύνεται.

Αφορά την μέθοδο «Απεικονιστικών Αλληλεπιδράσεων που διδάσκουν ικανότητες συζήτησης σε μαθητές με ΔΑΦ και άλλες συναφείς διαταραχές.

Το παιχνίδι αξιοποιείται ως βασικό εργαλείο παρέμβασης , αφού μέσα από το παιχνίδι προσεγγίζεται η γνώση και κατακτώνται τα νέα δεδομένα.

Τα παιδιά μέσα από το παιχνίδι μαθαίνουν:

  • Τη σωστή χρήση των παιχνιδιών. Το παιδί βρίσκει ενδιαφέρον να τα επεξεργάζεται με πιο λειτουργικό τρόπο.
  • Δεξιότητες συνεργασίας και αμοιβαιότητας.
  • Κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες.
  • Εξω-λεκτική επικοινωνία.
  • Να ρυθμίζονται οπτικά, κινητικά, αισθητηριακά.
  • Να μιμούνται συνομηλίκους στις δραστηριότητες του παιχνιδιού.
  • Να παίζουν συμβολικά χρησιμοποιώντας τη φαντασία.
  • Να παίζουν με κανόνες, τήρηση σειράς, χρόνου, στόχου.
  • Να επιλύουν προβλήματα.
  • Να εκφράζουν συναισθήματά τους.
  • Να διαχειρίζονται τον θυμό, την επιθετικότητα, την άρνησή, τον ενθουσιασμό τους).
  • Να κατανοούν τις απαγορεύσεις και τους περιορισμούς.
  • Να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως μέρος του συνόλου.

Διαφοροποιημένη διδασκαλία είναι μια φιλοσοφία διδασκαλίας η οποία βασίζεται στην αρχή ότι οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να προσαρμόζουν την διδασκαλία τους στις διαφορετικότητες των μαθητών.

Στρατηγικές µάθησης είναι οι τεχνικές, οι αρχές ή οι κανόνες που διευκολύνουν την απόκτηση, τον χειρισµό, την ενσωµάτωση, την αποθήκευση και την ανάκτηση των πληροφοριών σε άλλα πλαίσια και καταστάσεις.

Η πολυαισθητηριακή προσέγγιση της διδασκαλίας αποτελεί βασική παράμετρο στη μάθηση των παιδιών με Δυσλεξία/ειδικές μαθησιακές δυσκολίες. Ο ρόλος των αισθήσεων είναι κυρίαρχος. Η διέγερση της αφής, της ακοής και της όρασης βοηθά στην ενεργή συμμετοχή του παιδιού κατά τη μαθησιακή διαδικασία. Έτσι οδηγούμαστε στην αποτελεσματικότερη πρόσληψη και επεξεργασία των πληροφοριών.

Τα ελλείμματα στη μνήμη, στην αυτοματοποίηση, στη συγκέντρωση, στην οπτική και ακουστική διάκριση καθώς και στη κιναισθητική αντίληψη οδηγούν σε κενά στις σχολικές δεξιότητες και θα πρέπει να αντιμετωπιστούν έγκαιρα.

To εποπτικό υλικό “Οι αριθμοί …πέρα απ’ τους κανόνες” δίνει τη δυνατότητα στο μαθητή να κατανοεί την ουσία των Μαθηματικών εννοιών και διαδικασιών μέσω της πολυαισθητηριακής προσέγγισης: χρησιμοποιεί επανεγγράψιμες καρτέλες και απτό υλικό για την εξάσκηση του έχοντας έτσι την ευκαιρία ν’ απομυθοποιεί το λάθος, εκφράζει και αιτιολογεί κάθε φορά τη σκέψη του και γενικά συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία μάθησης μ’ ευχάριστο τρόπο.

Η Applied Behaviour Analysis (ABA), ή Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς (ΕΑΣ) όπως είναι γνωστή στην Ελλάδα, είναι μία εντατική και διαπροσωπική μέθοδος που αποσκοπεί στο να διδάξει βασικές δεξιότητες μάθησης, να ενισχύσει το κίνητρο του ατόμου και να χτίσει πάνω σε προυπάρχουσες βασικές δεξιότητες ώστε το άτομο να μπορεί να αναπτύξει πιο πολύπλοκες ικανότητες και λειτουργικότητα.

Η ABA έχει μια ευρεία ερευνητική βάση δεδομένων που υποστηρίζει την αποτελεσματικότητά της με διάφορες διαγνωστικές κατηγορίες ανθρώπων, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών με προβλήματα συμπεριφοράς, με διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές, όπως ο αυτισμός και παιδιά με Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητα (ΔΕΠΥ).

Υπάρχουν δεκάδες ερευνητικές μελέτες, τα αποτελέσματα των οποίων αποδυκνείουν οτι τα παιδιά με αυτισμό και προβλήματα συμπεριφοράς μπορούν να διδαχτούν δεξιότητες (π.χ. επικοινωνίας, παιχνιδιού, κοινωνικής αλληλλεπίδρασης, ακαδημαικές κλπ.) και ότι «δύσκολες» συμπεριφορές (π.χ. αυτοτραυματισμός, επιθετικότητα) μπορούν να περιοριστούν με την εφαρμογή των αρχών της ΑΒΑ.

Μερικά βασικά χαρακτηριστικά ενός προγράμματος παρέμβασης βασισμένο στις αρχές της ΑΒΑ:

Η χρήση ενισχυτών (reinforcers): Πολλά παιδιά με ειδικές ανάγκες δεν κινητοποιούνται από αντικείμενα και δραστηριότητες που κινητοποιούν τυπικά αναπτυσσόμενα παιδιά (π.χ. να ακούνε «μπράβο» από τους γονείς, να μιμούνται τους φίλους τους και να ολοκληρώνουν μόνοι τους μία δραστηριότητα). Στα πλαίσια της εκπαίδευσης των παιδιών αυτών, η ABA εφαρμόζει επιστημονικές αρχές όπως η ενίσχυση (reinforcement), για να προωθήσει την ανάπτυξη «θετικών» ρεπερτορίων συμπεριφοράς (π.χ. βλεμματική επαφή, επικοινωνία) και για την αντιμετώπιση και μείωση «αρνητικών» συμπεριφορών (π.χ. επιθετικότητα, άρνηση συμμόρφωσης με εντολές).

Η ανάλυση δραστηριότητας(task analysis): μερικά παιδιά χρειάζονται περισσότερες επαναλήψεις για να μάθουν να εκτελούν πολύπλοκες δραστηριότητες (π.χ. να πλένουν τα δόντια τους, να δένουν τα κορδόνια τους, να γράφουν τα γράμματα της αλφαβήτου). Γιαυτό τον λόγο πολύπλοκες δραστηριότητες «σπάνε» σε πιο απλά βήματα και στην συνέχεια αυτά τα βήματα διδάσκονται ένα-ένα, με συστηματικό τρόπο.

Η ανάλυση αιτιολογίας συμπεριφοράς(functional behavioural assessment): όταν ένα παιδί επιδεικνύει «δύσκολη» συμπεριφορά (π.χ. επιθετικότητα, στερεοτυπία) γίνεται προσεκτική παρατήρηση και συλλογή δεδομένων για τον προσδιορισμό της αιτιολογίας αυτής της συμπεριφοράς (π.χ. αναζήτηση προσοχής απο τον γονιό, αποφυγή δραστηριοτήτων που δεν θέλει το παιδί κλπ). Στην συνέχεια, η παρέμβαση επικεντρώνεται στο να διδαχτεί το παιδί εναλλακτικές συμπεριφορές που να είναι κοινωνικά αποδεκτές και να εξυπηρετούν τον ίδιο σκοπό, στο να μάθει το παιδί να ανέχεται κάποιες αρνητικές καταστάσεις κ.ο.κ.

Η συλλογή δεδομένων(data collection) βοηθάει στο να καταγράφεται η πρόοδος του παιδιού και να παρατηρείται ο ρυθμός μάθησής του. Όταν το παιδί δεν παρουσιάζει ικανοποιητική πρόοδο γίνεται επαναξιολόγηση της παρέμβασης και ακολουθούν οι αναγκαίες αλλαγές.

Οι αποφάσεις για την καταλληλότερη μορφή και στόχους παρέμβασης βασίζεται στις ανάγκες του παιδιού και της οικογένειάς του. Ένα επιτυχημένο πρόγραμμα ΑΒΑ είναι εξατομικευμένο και αποσκοπεί στην γενίκευση όλων των ανεπτυγμένων δεξιοτήτων του παιδιού σε διαφορετικά περιβάλλοντα (π.χ. το παιδί να μπορεί να επιδείξει την δεξιότητα και στο σπίτι και στο σχολείο) και με διαφορετικά άτομα (π.χ. θεραπευτής, γονιός, δάσκαλος). Οι γονείς και το οικογενειακό περιβάλλον του παιδιού δέχονται καθοδήγηση και συμβουλές για την αποτελεσματικότερη συναναστροφή τους με το παιδί ώστε να ανταποκριθούν στις επικοινωνιακές, κοινωνικές και συμπεριφορικές ανάγκες του.

Το PECS («Σύστημα Επικοινωνίας μέσω Ανταλλαγής Εικόνων») είναι ένα πρόγραμμα επικοινωνίας, που επιτρέπει σε παιδιά και ενήλικες με διαταραχές του αυτιστικού φάσματος και άλλες διαταραχές επικοινωνίας χωρίς λειτουργικό ή κοινωνικά αποδεκτό λόγο, να αρχίσουν να επικοινωνούν. Κάποιοι που έχουν περιορισμένο λόγο ή δεν μιλούν καθόλου, μπορεί κάποιες φορές να έχουν περισσότερες δεξιότητες στην επικοινωνία από εκείνους που έχουν περισσότερες ικανότητες στο λόγο, αλλά δεν γνωρίζουν πώς να τις χρησιμοποιήσουν.

Τα παιδιά εκπαιδεύονται μέσα από την λογοθεραπεία, την εργοθεραπεία και την ειδική διαπαιδαγώγηση, έτσι ώστε να μπορούν να πλησιάζουν και να δείχνουν την εικόνα του αντικειμένου που επιθυμούν στο άτομο με το οποίο θέλουν να επικοινωνήσουν και να την ανταλλάσουν με το επιθυμητό αντικείμενο. Αρχικά μαθαίνουν να επικοινωνούν χρησιμοποιώντας μόνο μια εικόνα, και στη συνέχεια μαθαίνουν να συνδυάζουν εικόνες, έτσι ώστε να μάθουν διάφορες γραμματικές δομές, σημασιολογικές σχέσεις και λειτουργίες επικοινωνίας. Με αυτό τον τρόπο, ξεκινούν τη διαδικασία της επικοινωνίας.

Το PECS εξελίσσεται παράλληλα με την τυπική ανάπτυξη της γλώσσας, με την έννοια ότι πρώτα διδάσκει στα παιδιά πώς να επικοινωνήσουν ή ποιες είναι οι βασικές αρχές επικοινωνίας και στη συνέχεια τα παιδιά μαθαίνουν να επικοινωνούν με συγκεκριμένα μηνύματα.

Το TEACCH (Treatment and Εducation of Autistic and Communication Handicapped Children) στα ελληνικά μεταφράζεται: «Θεραπεία και Εκπαίδευση Παιδιών με Αυτισμό και Διαταραχές Επικοινωνίας») αποτελεί ένα πρόγραμμα εναλλακτικής εκπαίδευσης, για παιδιά με διαταραχές του αυτιστικού φάσματος, που ενσωματώνει παρεμβάσεις σε περιβάλλον, ημερήσιο πρόγραμμα, αντικείμενο εργασίας και επικοινωνία.

Κατανοώντας τις ιδιαιτερότητες της αυτιστικής διαταραχής για τάξη, σταθερότητα ομοιομορφία και προβλεψημότητα, δημιουργήθηκαν τέσσερα βασικά στοιχεία όπου στηρίζεται το TEACCH:

1. Η φυσική δόμηση του περιβάλλοντος

Αφορά τον τρόπο οργάνωσης του περιβάλλοντος. Ένα δομημένο περιβάλλον θα πρέπει να είναι αυτό που είναι εύκολα αντιληπτό από τα παιδιά με αυτισμό. Για παράδειγμα σε ποιο χώρο γίνεται τι. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά με αυτισμό να μπορούν να παραμένουν για κάποιο χρονικό διάστημα σε ένα μέρος και να μεταβιβάζονται από μια δραστηριότητα στην άλλη με ευκολία.

2. Το ατομικό ημερήσιο πρόγραμμα

Βοηθάει το παιδί να κατανοήσει τι δραστηριότητες θα κάνει κατά τη διάρκεια της ημέρας. Το πρόγραμμα έχει διαφορετική μορφή ανάλογα με το παιδί και τις δυνατότητές του και είναι εξατομικευμένο.

3. Το σύστημα ατομικής εργασίας

Είναι ένας τρόπος οργάνωσης μιας δραστηριότητας στο σχολείο ή στο σπίτι. Το παιδί πρέπει να γνωρίζει τι, που, πότε, πόση ώρα, πως θα ξέρει πότε τελείωσε, τι θα κάνει μετά.

4. Οπτική παρουσίαση των δραστηριοτήτων

Η οπτική οργάνωση μιας δραστηριότητας βοηθά το παιδί μέσω της σηματοδότησης να οργανώνεται και να κάνει γνωστές τις ανάγκες του σε κάποιον άλλο.

Το Makaton είναι ένα μέσο για την ενθάρρυνση της ανάπτυξης επικοινωνίας σε παιδιά και ενήλικες που εμφανίζουν ένα ευρύ φάσμα αναπτυξιακών δυσκολιών, που βασίζεται στην χρήση νοημάτων ή γραφικών συμβόλων που συνοδεύουν και υποστηρίζουν τον προφορικό λόγο.

Ο βασικός στόχος του Makaton είναι η ανάπτυξη της κατανόησης και της χρήσης του λόγου. Δίνει τη δυνατότητα σε όσους παρουσιάζουν αναπτυξιακές δυσκολίες στην επικοινωνία και το λόγο να καλλιεργήσουν αυτές τις δεξιότητες και να τις χρησιμοποιήσουν με ένα απλό αλλά πολύ λειτουργικό τρόπο, έτσι ώστε να μπορούν να συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή, να χαίρονται, να έχουν επιλογές και να διεκδικούν τα δικαιώματα τους.

Μπορεί να εφαρμοστεί μέσα από την λογοθεραπεία και την εργοθεραπεία σε όλα τα περιβάλλοντα (σχολείο, σπίτι, εργασιακός χώρος). Η διδακτική του προσέγγιση εστιάζεται σε πρώτο επίπεδο στην απόκτηση βασικών δεξιοτήτων επικοινωνίας και γλώσσας και σε ένα υψηλότερο επίπεδο στην κατάκτηση ανάγνωσης και γραφής.